Starzenie się organizmu

 

Pragnienie nieśmiertelności i wieczna młodość: starzenie się i jego tajemnice

Od zarania dziejów ludzie fascynowali się pragnieniem nieśmiertelności i tęsknotą za wieczną młodością. Już w I wieku p.n.e., Cyceron w swoim dziele Katon Starszy o starości wskazywał na cztery powody, dla których starość uważano za trudny okres życia: oddalenie od życia czynnego, osłabienie fizyczne, utratę przyjemności zmysłowych i bliskość śmierci. Mimo upływu wieków, rozważania te nie tracą na aktualności, ponieważ wiele pytań dotyczących starzenia się organizmu pozostaje bez odpowiedzi, mimo nowoczesnych technik badawczych.

Nieodwracalne zmiany związane ze starzeniem się

Starzenie się jest procesem powszechnym we wszystkich populacjach ludzkich. Gerontologia, nauka o starzeniu, dostarcza wiedzy na temat natury i specyfiki tego procesu, jego źródłach oraz implikacjach dla jednostek i społeczeństwa. W trakcie życia organizm przechodzi przez fazy wzrostu, rozwoju, dojrzewania i starzenia. Wzrost to nieodwracalne zmiany ilościowe, prowadzące do zwiększenia masy i wymiarów organizmu. Rozwój to progresywne zmiany jakościowe, prowadzące do osiągnięcia dojrzałości, czyli pełnej funkcjonalności organów. Starzenie się to powolne, nieodwracalne zmiany strukturalne, prowadzące do osłabienia funkcji organizmu.

Teorie starzenia się

Istnieje wiele teorii wyjaśniających przyczyny starzenia się, które można podzielić na teorie genetyczne, niegenetyczne i fizjologiczne. Teorie genetyczne sugerują, że starzenie się wynika z uszkodzeń materiału genetycznego. Teorie niegenetyczne wskazują na nagromadzenie szkodliwych substancji w organizmie. Proces apoptozy, czyli zaprogramowanej śmierci komórek, jest jednym z kluczowych mechanizmów regulujących starzenie się bez wywoływania stanu zapalnego. Teorie fizjologiczne sugerują, że starzenie się wynika z degeneracji systemów fizjologicznych, takich jak układ immunologiczny i endokrynny.

Ewolucyjne podejście do starzenia się

Starzenie się z perspektywy ewolucyjnej jest zjawiskiem paradoksalnym. Wyjaśnienia adaptacyjne sugerują, że starzenie się przyspiesza wymianę pokoleń, zapobiegając przeludnieniu i wyczerpaniu zasobów. Z kolei teorie nieadaptacyjne traktują starzenie jako uboczny efekt selekcji innych cech.

Interdyscyplinarne badania nad starzeniem się

Starzenie się przebiega w różnym tempie na różnych poziomach organizacji biologicznej. Badania nad procesem starzenia obejmują oceny morfologiczne, fizjologiczne i funkcjonalne. Badania przekrojowe pozwalają na ocenę stanu organizmu w danym momencie, zaś długofalowe obserwacje umożliwiają ocenę dynamiki starzenia. W Instytucie Antropologii UAM w Poznaniu prowadzone są badania nad starzeniem się, które wymagają współpracy z innymi dziedzinami, takimi jak medycyna, psychologia i socjologia. Pomimo pewnych niedoskonałości metod badawczych, antropologia oferuje nowe perspektywy w analizie tego zjawiska.

Jak sie starzejemy?

Za młodu drży nam serce, a na starość nogi. 

Czas życia człowieka zmienia się z pokolenia na pokolenie. Na podstawie dostępnych źródeł uważa się, że człowiek 5 tysięcy lat temu żył około 20 lat. Człowiek XX wieku wydłużył swoje życie o połowę. Na początku 1900 r. średnia długość życia mężczyzn w USA wynosiła 48 lat, a dla kobiet 51 lat. W 1996 r. wynosiła ona odpowiednio 72 lata u mężczyzn i 79 u kobiet. W wielu krajach obserwuje się starzenie populacji. Według ONZ populację uważa się za starą, jeśli ponad 7 % ogółu ludności, ukończyło 65 lat. Zgodnie z przyjętą skalą Europa jest dzisiaj w populacji świata najstarsza. Obecnie ponad 10 % ludności na świecie ma 60 i więcej lat. Prognozy mówią o dalszym wzroście liczby osób takim wieku. Zakłada się, że do 2050 r. taki wiek będzie miała co 5 osoba. Jednocześnie z każdym rokiem obserwuje się wzrost liczby osób, które przekroczyły 90. rok życia.

Starzenie się to proces, który postępuje przez całe życie. Początkowo przyjmujemy go jednak z zadowoleniem, przybliża nas to bowiem to świata dorosłych. Gdy człowiek dochodzi do wieku średniego zaczyna być coraz bardziej niezadowolony z objawów starzenia się. Proces starzenia się powoduje utratę homeostazy organizmu, co za tym idzie człowiek staje się bardziej podatny na choroby. Zmianie w funkcjonowaniu podlegają także wszystkie narządy człowieka.

Od urodzenia –zaczynamy się starzeć.

Procesem starzenia i wiedzą o starszych ludziach zajmuje się nauka zwana gerontologią. Termin ten pochodzi z języka greckiego od słowa geras - starszy oraz wyrazu logos - studiowanie czegoś. Nie należy pojęcia gerontologia mylić z geriatrią. Są to dziedziny spokrewnione, jednak geriatria zajmuje się zdrowiem starszych osób, oraz zapewnieniem im pomocy medycznej.

Cechy charakterystyczne starzenia się
- utrata sił i wytrzymałości fizycznej
- pogorszenie wzroku – soczewka staje się grubsza  powoduje to upośledzenie widzenia bliskich przedmiotów. Pierwszymi objawami zmian mogą być, np. kłopoty z czytaniem gazet (drukowanych liter). Prawie u ¾ osób pomiędzy 65. a 70. rokiem życia występuje dalekowzroczność. U połowy osób powyżej 60. roku życia rozwija się zaćma (katarakta).
- nadmierne owłosienie przewodów nosowych i słuchowych
- upośledzenie słuchu – u 1/3 ludzi powyżej 65. roku życia Często przyczyną niedosłuchu jest u osób starszych jest zablokowanie kanału słuchowego przez woskowinę
- Z wiekiem maleje zdolność rozpoznawania zapachów oraz pogorszenie rozpoznawania 4 podstawowych smaków (słonego, gorzkiego, kwaśnego i słodkiego).

-zmniejszona zdolność przystosowania się do zmian zachodzących w bliższym lub dalszym otoczeniu(starych drzew się nie przesadza )

-pogorszenie funkcjonowania intelektualnego (po 60. roku życia)

-obniżona zdolność regeneracji –utrudnione gojenie ran

-zaburzenia równowagi

-słabsza reakcja na ból (zawały bezbólowe)

-mniejsza tolerancja leków

-słabnięcie funkcji postrzegania

- pogorszenie pamięci krótkotrwałej

-spowolnienie czasu reakcji

Skóra

ž  zmarszczki, które zaczynają powstawać w wieku średnim. Na ich powstawanie wpływa ekspresja mimiczna, zanik podskórnej wyściółki tłuszczowej oraz zmniejszająca się elastyczność skóry.

ž  U starszych osób mamy do czynienia z coraz wolniejszym zastępowaniu starszych komórek skóry przez nowe. Można podać tu ciekawostkę, że wśród kurzu znajdującego się w ludzkich mieszkaniach 75% to  martwe  komórki naskórka, a tracimy ich około 20 kg podczas życia. Proces wymiany złuszczonego naskórka staje się jednak w wieku starczym coraz wolniejszy.

ž  Ponadto ludzka skóra z wiekiem traci zdolność zatrzymywania płynów staje się sucha i mniej elastyczna.

ž  Na skórze wraz z wiekiem pojawiają się punkty ciemniejszego pigmentu szczególnie w miejscach odkrytych.

ž  Zanik gruczołów łojowych i potowych

ž  Świąd skóry

ž  Odbarwienia –białe plamki

ž  Wzrost liczby znamion barwnikowych

Włosy

Przeciętnie człowiek posiada 7 milionów mieszków włosowych, z czego na głowie znajduje się ich jedynie około 120 tysięcy. W mieszkach włosowych znajdują się melanocyty, które to nadają ludzkim włosom kolor. Z upływem czasu melanocyty przestają działać i postępuje proces siwienia włosów i utraty ich blasku. Proces siwienia rozpoczyna się od skroni i stopniowo rozchodzi się na czubek głowy. "Młody" mieszek włosowy jest w stanie bardzo szybko uzupełnić włosami nowymi wypadające (około 100 na dobę). Z czasem jednak wydajność mieszków włosowych spada, włosy stają się więc cieńsze i słabsze. W wyniku procesu starzenia zarówno kobiety jak i mężczyźni zaczynają tracić włosy na nogach i rękach. Ponad to u mężczyzn i 80% kobiet obserwować można odsuwanie się linii włosów z czoła. U mężczyzn natomiast na brwiach, w uszach i nosie pojawiają się włosy bardziej szorstkie i dłuższe. W przypadku kobiet z wiekiem mogą pojawić się włosy na podbródku i nad górną wargą . U wszystkich rosną włosy w nosie i uszach .

Paznokcie

Paznokcie rogowacieją ,płytka paznokciowa jest gruba ,szara ,pożółkła –zaatakowana grzybicą.

Kości

W wieku starczym w kościach spada zawartość minerałów przede wszystkim wapnia. Szczególny problem mają tu kobiety, ich kości stają się o 8% lżejsze, podczas gdy u mężczyzn liczba ta wynosi 3%. Poza tym u kobiet występuje także dwukrotnie wyższa demineralizacja kości. Po 80 roku życia natomiast kości stają się bardzo kruche i łatwo poddają się złamaniom.

spadek masy kośćca – pomiędzy 55. a 75 rokiem życia.

Sylwetka ciała

ž  -głowa wysunięta ku przodowi i pochylona do przodu

ž  -zmniejsza się obwód obręczy barkowej

ž  -łopatki opadają

ž  -plecy stają się okrągłe

ž  -kolana przyginają się

ž  -miednica ulega rotacji wskutek przesunięcia się ciężaru ciała

ž  -człowiek porusza się małymi krokami

Stawy

ž  Proces starzenia się stawów wpływa na coraz mniejszą sprawność fizyczną u starzejących się osób. W ścięgnach oraz więzadłach stopniowo ubywa kolagenu i elastyny, powstają twarde zwapnienia. Chrząstka stawowa natomiast staje się coraz cieńsza. Czasem możemy także zaobserwować zmniejszenie ilości mazi stawowej, co w efekcie prowadzi do zmniejszonej ruchliwości stawów-sztywnieją stawy  i podatności na urazy.

ž  - zmniejszenie wysokości ciała (w cm) u kobiet i mężczyzn – jest to związane z osłabieniem pewnych grup mięśni oraz ze zmianami zwyrodnieniowymi w kręgosłupie. Ponad 10 % kobiet powyżej 50.roku życia choruje na osteroporozę, która zmienia strukturę kości, powoduje garbienie się, a tym samym obniżenie wzrostu.

ž  Z wiekiem bolą nas stawy, słabną mięśnie, kości łatwiej ulęgają złamaniu.

Mózg

ž  Z czasem zmniejsza się wielkość % jak i ciężar mózgu (od 20 do 90 roku życia ciężar zmniejsza się od 5 - 10%).

ž  Warto nadmienić, iż pomiędzy 20 a 70 rokiem życia przestrzeń między czaszką, a mózgiem niemal się podwaja. W tym okresie mamy do czynienia ze zmniejszeniem się przepływu krwi w mózgu, mamy też do czynienia ze spadkiem wchłaniania glukozy oraz tlenu.

Układ nerwowy

ž  zmiany w układzie nerwowym – w  przebiegu starzenia dochodzi do zmniejszenia się masy mózgu – dotyczą one zawartości płynu, oraz poszczególnych komórek. Najsilniej kurczą się płaty czołowe (odpowiedzialne za myśli). Następstwem tego mogą być kłopoty z koncentracją i zmniejszenie zdolności skupiania się na kilku rzeczach jednocześnie. Obserwujemy zmiany w hipokampie – narząd odpowiedzialny za powstawanie i przywoływanie wspomnień. Zmniejsza się liczba połączeń pomiędzy komórkami nerwowymi. Obniżeniu ulega sprawność receptorów, wydłuża się czas reakcji. U osób starszych częściej występują zaburzenia psychiczne, np. otępienie, zwłaszcza choroba Alzheimera, depresja oraz zaburzenia świadomości.

Mięśnie

ž  Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż w przypadku mięśni spadek masy i siły mięśni w dużej mierze zależy od człowieka i jego trybu życia. Zanik mięśni bowiem może być w większym stopniu przyczyną braku ich używaniu niż postępującej degradacji ze względu na wiek.

Mięśnie tracą –

ž  sprężystość

ž  -masę

ž  -spada siła mięśni

ž  -maleje szybkość ruchów i precyzja .

Płuca

ž  Wraz z postępującym procesem starzenia się zwiększa się pojemność powietrza zalegającego w płucach, co za tym idzie zmniejsza się zdolność oddychania i następuje mniejsze zaopatrzenie komórek w tlen. W wiekiem u człowieka obserwujemy obniżenie objętości, giętkości i elastyczności płuc. Jest to wynikiem zmian kolagenowych w tkance płuc. Ponadto z wiekiem dochodzi do osłabienia mięśni oddechowych, międzyżebrowych oraz przepony.

Układ oddechowy

ž  Płuca z różowych stają się szaro-czarne

ž  -spadek ruchomości klatki piersiowej

ž  -utrudnione wdechy i wydechy

ž  -spada pojemność życiowa płuc po 40 roku życia

ž  -zanik rzęsek w błonie śluzowej wyściełającej  oskrzela  i drogi oddechowe –nos

Układ sercowo-naczyniowy 

ž  Serce w procesie starzenia z reguły utrzymuje swoją wielkość, jednak i ono poddaje się upływowi czasu. Traci swą elastyczność aorta. Serce musi intensywniej pracować w związku z twardnieniem i kurczeniem się tętnic. Problem występuje także z zastawkami, które mają za zadanie zapobiega cofaniu się krwi. Zaczynają one szwankować, czego wynikiem są pojawiające się żylaki. W związku z tym, iż praca serca jest tak utrudniana ludzkie tkanki dostają mniejsza ilość tlenu, są słabiej odżywione. Częstym zjawiskiem w podeszłym wieku staje się również nadciśnienie, które jest chorobą cywilizacyjną XXI wieku.

ž  - zmiany w układzie sercowo-naczyniowym – dotyczą wewnętrznej błony tętnic większych i mniejszych oraz naczyń włosowatych. Ulegają one pogrubieniu – dochodzi do ich zwężenia, w następstwie czego zmniejsza się światło tętnic i stają się one sztywniejsze. Gorsze ukrwienie jest przyczyną zmian w obszarach najbardziej oddalonych od serca, zwłaszcza w podudziach i stopach. Dochodzi tam do licznych przebarwień, zaników, owrzodzeń. Ręce i nogi osób starszych na skutek gorszego krążenia ulęgają częściej ziębnięciu. U osób starszych z predyspozycjami genetycznymi i pod wpływem czynników zewnętrznych (palenie tytoniu, niewłaściwa dieta) dochodzi do zmian miażdżycowych – choroby prowadzące do śmierci, np. zawał serca, dusznica bolesna czy udar mózgu. W miarę upływu lat obserwujemy zmiany w żyłach, które ulegają zwiotczeniu i rozszerzaniu, co w następstwie prowadzi do występowania żylaków i hemoroidów.

Układ pokarmowy

ž  W wieku starczym obserwować można produkowanie mniejszej ilości soków trawiennych, śliny jak i osłabienie perystaltyki jelit. Często występujące obstrukcje u osób starszych są właśnie wynikiem zmian zachodzących w układzie pokarmowym.

ž  -nietolerancja mleka i produktów ciężkostrawnych

Układ wydalniczy

ž  W przypadku nerek zmniejsza się zarówno ich wymiar jak i wydajność. Krew w związku z tym gorzej jest oczyszczana ze szkodliwych substancji. Filtracja nerek u człowieka w wieku starczym spada o 50% procent w porównaniu z % poziomem filtracji u dwudziestolatka.

ž  -nerki maleją

ž  -przerost gruczołu krokowego

ž  -nietrzymanie moczu

ž  -wypadanie macicy

Układ rozrodczy

ž  - meno i andro(pauza) – kobiety tracą  zdolność rozmnażania od około 40 lat od osiągnięcia dojrzałości płciowej. Zdrowi mężczyźni mogą zachować te funkcje do później starości. Starzenie u kobiet przebiega gwałtowniej niż u mężczyzn.

ž  Mężczyźni tracą zdolność rozmnażania około 80 roku życia –ustaje produkcja jąder .

Hormony

ž  – wraz z wiekiem obserwujemy stopniowe zmniejszanie poziomu hormonów tarczycy, hormonu wzrostu, testosteronu, insuliny, androgenów, aldosteronu, DEA, melatoniny. Układ hormonalny z wiekiem zaczyna słabiej i wolniej reagować na zmiany środowiska.

ž  U osób starszych występują zaburzenia snu – zmienia się jego długość i czas trwania poszczególnych faz.

Odporność

ž  - zmiany w układzie odpornościowym – staje się on wolniejszy i mniej „czujny”. Dochodzi do spadku zdolności limfocytów B do produkcji przeciwciał. Nasila się produkcja przeciwciał skierowanych przeciwko własnym białkom i chorób spowodowanych autoimmunoagresją, np. reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń rumieniowaty, choroby degeneracyjne. Ryzyko wystąpienia tych schorzeń rośnie wraz z wiekiem.

ž  -zanik śledziony

ž  -zanik grasicy

ž  -zanik węzłów chłonnych

ž  Szanuj osoby starsze,  one już swoje życie przeżyły –ty masz jeszcze daleką

  drogę …

To jeden z przywilejów młodości. Gdy masz siedemnaście lat, śmierć wydaje ci się gwiazdą odległą o tyle lat świetlnych, że nawet przez potężny teleskop ledwie ją widać. Potem starzejesz się i odkrywasz, że to nie gwiazda tylko wielki jak nieszczęście asteroid, który leci prosto na ciebie i jeszcze trochę, a przyładuje ci w ciemię.